Wat ik meenam van het congres Publiekscommunicatie

Op woensdag 15 april organiseerden Binnenlands Bestuur en Adformatie het nieuwe congres Publiekscommunicatie. Een geslaagd initiatief met een relevant programma, wat mij betreft.

De dag begon met een keynote van Renske Leijten. Als voormalig kamerlid en strijder om het toeslagenschandaal boven tafel te krijgen heeft ze heel wat ervaring met overheidscommunicatie. Ik vond het een geweldig verhaal en vond dat Renske echt de kern raakte van wat er nodig is ons vak. Ze bepleitte vooral om beter aan te sluiten bij het proces van beleid maken. Begrijp beter wat de plannen zijn, zodat je telkens de vraag kunt stellen: kunnen we dit oprecht uitleggen? Zij ziet daarin een belangrijke rol voor communicatieprofessionals, omdat die met een overkoepelende blik kunnen kijken in plaats van alleen uit de koker van beleid. Maak jezelf dus belangrijker, maar blijf tegelijkertijd bescheiden. Ze waarschuwde voor zelfoverschatting en onderschatting van de ontvanger. Neem niet jezelf als uitgangspunt, maar verdiep je echt in het leven en de ervaringen van de ander. Niets is zo dodelijk als paternalistische communicatie. Overheidscommunicatie zou juist innemend moeten zijn. Tegelijkertijd signaleert ze een angst (ook bestuurlijk) voor direct contact. Daarbij gaf ze een belangrijke les mee: extremen zijn niet de maat der dingen. Ze bepalen vaak wel het nieuws, maar geven niet de werkelijkheid weer. Laat je daar dus niet door leiden en ga mensen niet naar de mond praten.

In gesprek met het publiek kwam ook participatie aan de orde. Renske gaf daarop een scherpe blik: niet de afdeling Communicatie, maar bestuurders zijn verantwoordelijk voor draagvlak. En het afwegen van tegengestelde belangen is een politieke keuze. We weten het allemaal wel, maar het is fijn als het nog een keer zo hardop wordt gezegd (en zeker door een voormalig politicus).

Er kwam nog een scherpe opmerking uit de zaal: zijn de algemene beginselen van behoorlijk bestuur eigenlijk wel voldoende bekend bij communicatieprofessionals? Uit de reacties uit de zaal bleek dat dit niet zo is. Het is volkomen terecht om dit op de agenda te zetten. Je leest een toelichting op de website van het IPLO. Ik besteed hier ook aandacht aan tijdens de opleidingsdag Standaarden voor overheidscommunicatie.

Tot slot nog een oneliner van Renske als hart onder de riem: ‘Kritische mensen zijn de meest loyale mensen die er zijn.’ 

Denk daar nog maar eens aan als je de poging ziet van de hoogste privacy-adviseur  van Logius om de verhuizing van DigiD naar de VS tegen te houden. Zou jij net zo dapper zijn om te proberen een volgend schandaal te voorkomen? (Voor de duidelijkheid: dit laatste kwam niet aan de orde in de keynote van Renske, maar is mijn eigen toevoeging).

De lessen van de andere sprekers laat ik iets korter de revue passeren, anders wordt het een hele lange nieuwsbrief ;-) 

• Ik volgde de sessie van Harrie van Rooij over luisteren. Quote van de dag: “Je kunt je ideeën niet in iemands hoofd praten’. Lees vooral zijn boek Ik hoor wat je zegt - over luisteren in organisaties.
• Lotte Willemsen, bijzonder hoogleraar Strategische communicatie aan de UvA, ging in haar keynote in op menselijkheid en hoe we dehumanisatie in communicatie kunnen herkennen. Een ontzettend boeiend onderwerp. Haar praktische tip van de dag: vraag je bij teksten af, waar zit de mens in deze zin? Dat is dé manier om systeemtaal te vermijden. Natuurlijk kwam de inzet van (generatieve AI) ook voorbij met de duidelijke waarschuwing dat dit nooit een vervanging kan zijn van ‘de geleefde ervaring’ van mensen.
• Iris Muijs van de Universiteit Utrecht en journalist Annefleur van Wanroij presenteerden een interessant tweeluik. Iris liet zien hoe je met het instrument IAMA de mogelijke impact van algoritmen op mensenrechten in kaart kunt brengen om weloverwogen keuzes te maken bij ontwikkeling en inzet. Annefleur vertelde hoe zij als journalist verhalen maakt over dit onderwerp. De moraal van het verhaal: een goede interne verantwoording is de basis om je verhaal naar buiten te brengen. 

De afsluitende keynote van de dag was van Ivar Nijhuis, directeur-generaal van de Rijksvoorlichtingsdienst. Hij ging vooral in op de zorgen die er zijn over de betrouwbaarheid van overheidsinformatie. Die staat onder druk als mensen generatieve AI gebruiken om vragen te stellen. De invloed van Big Tech is direct te merken doordat Meta advertenties voor campagnes weigert, bijvoorbeeld voor de verkiezingen of rondom inclusie. Daardoor staat de vraag serieus op de agenda of de (rijks)overheid deze kanalen nog wel kan inzetten en wat het alternatief dan is. Lees meer daarover in dit interview met Ivar op Binnenlands Bestuur.

Ik juich het zeer toe dat deze discussie nu wordt gevoerd en hoop ook dat de verschillende overheden (VoRa, VNG, IPO, UvW) dit gesprek ook met elkaar gaan voeren. Want wat zou het fijn zijn als niet iedere overheidsorganisatie dit lastige gesprek niet zelf hoeft te voeren, maar een houvast krijgt in de vorm van een landelijke richtlijn.